Vergroten

Fahad Khammas in Het Fort

Fahad in 'Het Fort'

In Het Fort van de Spaans/Zwitserse filmmaker Fernand Meglar, gaat de kijker op bezoek bij een asielzoekerscentrum in Zwitserland. De documentaire volgt op knappe wijze het traject dat vluchtelingen moeten doorlopen om te worden toegelaten in Zwitserland. Meglar werkte zelf een half jaar als hulp in het asielzoekerscentrum om research te doen, waarna hij volkomen thuis was binnen de muren van het tot asielzoekerscentrum verbouwde hotel.

Te zien tijdens themaweek Europa van 30 mei t/m 5 juni

Het stelde Meglar in staat de kern van het immigratieprobleem te raken: hoe is het mogelijk de schijn van een humanitair beleid op te houden terwijl je mensen het ongewisse instuurt die net hun leven hebben gewaagd om in jouw land te komen? Zelfs als het aantoonbaar is dat de asielzoeker geen levensbedreigende situatie is ontvlucht, maar puur voor een beter leven is gekomen, dan is het offer dat hij heeft gebracht om in Europa te komen zó groot, dat de wetten van de gastvrijheid je bijna dwingen om iemand toch toe te laten. In de praktijk worden ook de mensen die wel degelijk gevaar lopen als zij worden teruggestuurd, zonder pardon de deur gewezen.

De afgelopen jaren heeft Zwitserland een aantal belangrijke stappen ondernomen om de stroom niet-westerse immigranten te stoppen. Zo tekende Zwitserland –  ondanks het feit dat het geen deel van de Europese Unie is – in 2005 het verdrag van Dublin, dat stelt dat immigranten bij een afgewezen asielaanvraag in één van de landen die het verdrag ondertekenden, niet meer in andere landen kunnen proberen daar asiel aan te vragen. Ook heeft Zwitserland de strengste immigratiewetten van heel Europa: niet meer dan 1% van de verzoeken wordt ingewilligd. Als gevolg van dit alles, is het aantal vluchtelingen dat naar Zwitserland trekt, sterk gedaald.

Nadat Het Fort het Gouden Luipaard won op het filmfestival van Locarno, kreeg de film voor Zwitsers begrippen bijzonder veel aandacht. En daarmee werd ook het strenge immigratieprobleem voor het eerst ter discussie gesteld. Regisseur Meglar: ‘In de campagne van een rechtse partij werden vluchtelingen ‘zwarte schapen’ genoemd:  wie bekommert zich nou om schapen?’ Maar dankzij een personage uit Het Fort veranderde die onverschillige houding volkomen: de Irakees Fahad (op verzoek van Fahad wordt zijn familienaam niet bekend gemaakt), die in Irak voor zijn leven vreesde omdat hij tolkte voor de Amerikaanse troepen daar, werd zonder pardon teruggestuurd. Zijn zaak kreeg veel media-aandacht in Zwitserland en daarbuiten. Ondanks hevige protesten van onder andere regisseur Meglar en Amnesty International –  in overeenstemming met het verdrag van Dublin teruggestuurd naar het eerste land waar hij asiel aanvroeg: Zweden. Momenteel is Fahad in Stockholm in afwachting van zijn verzoek tot herziening. Volgens Meglar heeft hij maar zo’n 5% kans dat hij een positief antwoord krijgt. Concreet heeft alle aandacht Fahad zelf dus niet echt geholpen, maar het is een feit dat dankzij zijn verhaal de positie van vluchtelingen in Zwitserland in ieder geval meer op de publieke agenda is gekomen.

Hoewel Meglar in de zaak met Fahad wel degelijk positie heeft gekozen, is hij er met Het Fort op magistrale wijze in geslaagd dat te vermijden. Als een echte ‘fly on the wall’ registreert de film de dagelijkse – levensveranderende – gebeurtenissen in het centrum, zonder dat de aanwezigheid van de camera daar iets aan lijkt te veranderen. Géén interviews, géén voice overs, maar alleen de ongelukkige vluchteling en de ambtenaar met de ongelukkige taak hun verhaal op waarheid te controleren. Want ook voor hen is ruimte ingelast, wat de film net dat beetje evenwicht geeft om te voorkomen dat het een jammerklacht wordt over de beklagenswaardige vluchteling. Meglar: ‘Ik doe graag de helft van het werk doet: het publiek mag de andere helft doen en haar eigen conclusies trekken’.

Met Het Fort legt Meglar de vinger op de zere plek: de mensen die naar Europa proberen te komen, met wat voor een reden dan ook, hebben bijna altijd een levensverhaal dat in vergelijking met dat van een gemiddelde Europeaan ronduit schrijnend genoemd kan worden. De zaak van Fahad gaat dan ook niet alleen om hem, maar om iedereen die dankzij de rigide toepassing van de immigratiewetten het wrange lot van teruggestuurd worden na een vaak levensgevaarlijke vlucht, moeten ondergaan. Zoals Meglar het stelde: ‘De oplossing is er niet: het enige dat je kunt doen is je ogen open houden.’

Door Janno Lanjouw