Met 'Congo River - Beyond Darkness' neemt de Belgische filmmaker Thierry Michel ons als een ware ontdekkingsreiziger mee naar het donkere regenwoud van Afrika. 'Doctor Livingstone, I presume?'

Door Micha Peters

De Congo is ruim 4.300 kilometer lang en bevat veel stroomversnellingen en watervallen. Circa 3.000 kilometer van de rivier is bevaarbaar en vormt een belangrijke scheepvaartroute voor Centraal-Afrika. Tel daarbij op dat de Democratische Republiek Congo deze zomer precies vijftig jaar onafhankelijk is van voormalig kolonisator België, en er is alle reden om dit monumentale tweeluik te gaan bekijken.

Op zijn eigen website legt Michel uit waarom hij zo geïnteresseerd is in de Congo:

“Met deze film wilde ik niet alleen in de voetsporen van de grote ontdekkingsreizigers Stanley en Livingstone treden, maar ook in die van Joseph Conrad, schrijver van de geweldige roman 'Heart of Darkness'. De rivier vertegenwoordigt voor mij ook het geheugen van een land. Ik reisde tijdens de opnames door een land dat verder geen andere wegen kende dan de rivier.”

“De rivier en haar ritme dwongen me om voorbij ieders persoonlijke ervaringen te gaan, om op een sublieme plek de tijd te nemen voor een zoektocht naar mezelf. Elke film zie ik als een persoonlijke beproeving. Toch wilde ik ook anderen ontmoeten in het hart van Afrika. Ik wilde begrijpen hoe dit vergeten continent, dat een totale catastrofe heeft ondergaan en allerlei soorten tragedies heeft meegemaakt – slavenhandel, koloniale overheersing, onafhankelijkheid, oorlogen en dictators – zich nu opnieuw begint op te bouwen. De rivier zal daarbij als cement dienen voor de wederopbouw en de eenheid van het leven.”

Congo River - Beyond Darkness voert ons van de monding van de rivier helemaal terug naar de bron. De kijker deelt onderweg het lief en leed van de mensen die leven langs de oever van deze rivier.

Koloniaal verleden

Michel gaat af en toe direct terug naar het koloniale verleden van België door zwart-wit archiefmateriaal in te lassen. Die beelden hebben wel een enorm ‘Kuifje in Afrika’ gehalte: paternalistische Belgen die de negertjes komen inenten en hun helpen bij de houtkap en de aanleg van spoorlijnen.

Die terugblikken zijn vaak pijnlijk, maar onontkoombaar, daar die koloniale tijd nu eenmaal diepe sporen heeft nagelaten in de geschiedenis van dit land. Zo blijken nu bijvoorbeeld de kaarten van de rivier nog uit de koloniale tijd te stammen, net als het reglement voor de riviervaart.

Ook corruptie en bureaucratie spelen het land parten. Overal waar de filmploeg komt dienen stempeltjes te worden gehaald, vergunningen te worden getoond en steekpenningen te worden betaald.

De cameraploeg vaart in het eerste deel van de documentaire mee op de boot waarmee de plaatselijke bevolking de rivier op gaat. Het is een enorme duwboot, een schip dat zelf geen lading vervoert, maar als aandrijving werkt voor enkele grote, bijna vierkante stalen bakken met lading. Zo ontstaat een enorm vlot. Dit vlot is een varend minidorpje, dat volgestouwd is met vrouwen, mannen, kinderen, dieren en etensvoorraden. Tijdens de tocht maken lokale handelaren met prauwen tochtjes van de vaste wal naar het vlot.
De Congo dient voor veel mensen letterlijk als waterweg, omdat het woud op heel wat plaatsen opnieuw bezit heeft genomen van de landwegen en de spoorrails. De stroom is voor velen het enige middel om het land te doorkruisen.

Woeste rivier

Na zo’n 1.700 kilometer wordt de Congo steeds wilder en woester. De cameraploeg verlaat in het tweede deel het enorme vlot en trekt vooral verder over land. Verwaarloosde treinrails en verlaten mijnen vormen herinneringen aan koloniale tijden van weleer.

Uiteindelijk bereikt Michel de bron van de rivier. Doctor Livingstone komt hij daar niet tegen, wel lokale bewoners die hem de gebruikelijke rituelen leren uit te voeren die bij een ontmoeting tussen mens en bron horen.

Cement

Nadeel van dit tweeluik is dat een duidelijke lijn ontbreekt. Scènes hangen vaak als los zand aan elkaar en de beelden dienen voor zichzelf te spreken. Het is daarom een goede zaak dat aan het eind van de rit een derde deel wordt uitgezonden, een ‘making of’. De makers komen hierin zelf aan het woord. Zo vormt dit derde deel het ‘cement’ tussen de andere twee delen.