Vergroten

Van Moskou tot Magadan crew

Hans Pool regisseerde en filmde het kersverse kijkcijferkanon 'Van Moskou tot Moermansk'. Pool ging eerder al met Adriaan van Dis naar Afrika. Holland Doc 24 sprak met Pool over de eerste serie die hij maakte met Jelle Brandt Corstius: 'Van Moskou tot Magadan'.

Voorafgaand aan de serie ‘Van Moskou tot Magadan’ had Jelle Brandt Corstius nauwelijks iets gedaan voor televisie. Was dat in het begin niet vreselijk lastig werken?

'Wat is lastig… Ik heb ook gewerkt met presentatoren die het allemaal beter wisten. Dat is pas echt lastig en hopeloos! Dan zijn al die ideeën die je hebt nutteloos, omdat de ijdelheid van zo’n presentator vaak tot in de hemel reikt. Dan krijgt zijn vastgeroeste inbreng altijd de voorkeur. Je kan dus beter werken met onervaren mensen. Adriaan van Dis had nauwelijks ervaring op locatie, maar vertrouwde mij helemaal. Voordeel was natuurlijk wel zijn ervaring met de camera in de studio. Hij was dan ook in het geheel niet nerveus, in tegenstelling tot Jelle. Als ik de eerste aflevering zie dan word ik daar aan herinnerd. Eindeloos proberen om iets spontaans voor de camera te zeggen, wat er dan ook nog geloofwaardig moest uitkomen. Geloofwaardig vooral voor zichzelf! We hebben veel in de camera in slechte hotels het materiaal teruggekeken. Dan zei hij: ‘'Maar dit ben ik helemaal niet.'’ Veel gelachen ook hoor. Wodka doet dan wonderen. Al met al tijdens de reis eindeloos aan onze samenwerking gesleuteld, totdat we een soort van werkwijze hadden.'    

Je spreekt geen Russisch. Is dat niet moeilijk regisseren in Rusland?

'Het grootste deel van communiceren gaat niet via woorden, maar door lichaamstaal; hoe mensen de dingen uitspreken, het ritme, de toon en intonatie. Dat is eigenlijk volkomen universeel. Vaak wordt gevraagd: hoe kan het dat je nu wegpant of juist inzoomt? Je moet je voorstellen dat ik dan enorm geconcentreerd ben en ervaar het niet zoals de kijker in gemonteerde vorm met bijvoorbeeld muziek erbij, die je kan afleiden. Ik regisseer bovendien nooit met aanwijzingen omdat er iemand verkeerd in het licht staat. Dan heb ik pech gehad, want het gaat mij om dat magische moment te vangen. Of ik dan te veel met de camera beweeg of onscherp ben of teveel tegenlicht zal me een worst wezen. Ik verschuil me niet achter mooifilmerij. Vind dat trouwens vaak dodelijk saai! Ik neem altijd heel goed met Jelle door hoe we het gaan aanpakken. Dan stappen we naar binnen, vaak met draaiende camera, omdat de meeste mensen toch wel weten dat we komen. Of niet, maar dan hebben ze pech gehad (lacht). De eerste 10 a 15 minuten zijn echt van het grootste belang.'

In de eerste aflevering zien we Natalja, die werd mishandeld door haar man. Ze wil scheiden van haar echtgenoot, maar de positie van de vrouw in Rusland is op zijn zachts gezegd niet al te sterk. Natalja komt geen stap verder in haar proces tegen haar man. De kijker krijgt het beeld van een machteloze vrouw die enorm veel onrecht wordt aangedaan. Gaat je bloed als regisseur dan niet koken? Wil je dan niet ingrijpen en haar helpen?

'Bij het draaien heb ik dat eigenlijk niet zo. Ik ben toch met zoveel dingen tegelijk bezig dat ik geen tijd vrij kan maken om op de dingen te kunnen reflecteren. ‘s Avonds op de hotelkamer met Jelle of in de montage lukt dat wel, maar nooit op het moment zelf.'   

Aflevering drie speelt in Kalmukkië. De president van Kalmukkië is een gepassioneerd schaker. Iedereen in de republiek moet daarom leren schaken, zelfs op school krijgen kinderen schaakles. De president heeft ook miljoenen uitgegeven aan het organiseren van de Schaakolympiade, terwijl de republiek straatarm is. Is het dan niet vreemd dat de bevolking zich daar niet tegen verzet?   

'Ik ben er niet geweest voordat deze idiote schaakfanaat aan de macht kwam. Of het nu zoveel slechter is weet ik niet. Maar besef wel dat elke vorm van oppositie hardhandig de kop wordt ingedrukt. Decennia lang communisme doet het geloof van de kracht van het individu geen goed.'    

In aflevering vier komt Stalin ter sprake. Een echtpaar komt aan het woord dat de Goelag heeft overleefd. Ook zij, die zoveel hebben moeten lijden, hebben weinig kritiek op Stalin. Het is het aloude verhaal van: ‘de koning is niet slecht, het zijn zijn raadgevers’. Hoe verklaar je die houding? Het echtpaar vertelt ook dat er altijd gewerkt moest worden, tenzij het kouder was dan vijftig graden onder nul. Hoe was het voor jullie om te werken in die extreme kou?   

'Het werken in deze barre omstandigheden was een hele speciale ervaring. Ik had me ook goed voorbereid. De camera in een soort dikke jas gestopt en ik natuurlijk ook. Thermisch ondergoed aan, een goede muts, handschoenen et cetera. Ik vind de kou vooral lekker wanneer je diep inhaleert en je neusharen bevriezen. Een sensationeel lekker gevoel. Zulke zuivere lucht! De mensen die daar moesten werken hadden een soort, wat je nu zou noemen, zomers tenue aan. Vreselijke omstandigheden. Vond het ook opmerkelijk dat die kampen in dat verafgelegen Siberië nauwelijks met prikkeldraad waren omsloten, omdat je het toch niet in je hoofd haalde om te vluchten. Waarheen moest je gaan? Gek genoeg vond ik dat gegeven zo huiveringwekkend dat ik het daar het meest koud van kreeg.'

Aflevering vijf gaat over Siberië en het feit dat er daar veel dorpen leeglopen en uiteindelijk zelfs verdwijnen. Jelle bezoekt zo’n dorp en praat met de lokale (kolossale) winkeljuffrouw. Zij is zichtbaar aangedaan dat er in haar dorp, dat vroeger 4.500 zielen telde, nu nog maar 400 inwoners telt. Zij geeft uiteindelijk openlijk haar mening over hoe het allemaal gekomen is. Dat wordt haar aan het einde van het interview door een binnenkomende klant niet in dank afgenomen. Is dat oniet ontzettend raar? Kritiek geven is blijkbaar nog altijd  ‘not done’ in Rusland…

'Nee. Ik vond die kolossale vrouw ook echt geweldig! Ze was zo eerlijk. Wat me nog het meest ontroerde waren niet haar tranen omdat het dorp langzaam aan het verdwijnen was, maar dat ze zei dat het er in de zomer zo ontzettend mooi was. Ik weet het ook zeker. Siberië in de zomer, dat is waarschijnlijk het allermooiste wat er is!

De terroristische aanslagen in de Kaukasus zijn aan de orde van de dag. Hier in het Westen hoor je nooit iets van die aanslagen. Is de Kaukasus dan zo’n uithoek? Of interesseert het ‘ons’ gewoon niets?

Het zijn ook allemaal kleine landjes geworden waar je soms nog nooit van hebt gehoord. Maar goed, ze slaan elkaar wel allemaal de hersens in natuurlijk. Toen we daar waren was er ook net een bom afgegaan in Vladikavkaz. We zijn daar op een gegeven moment opgepakt en op het plaatselijke politiekantoor hing een onduidelijke foto van het hoofd van de opgeblazen vrouwelijke dader. Deze foto moest dan uitsluitsel geven welke bevolkingsgroep achter de aanslagen zou kunnen zitten. Niemand snapt er meer iets van. Goede berichtgeving is erg lastig geworden.

In de Kaukasus worden bruiden ouderwets geschaakt. Kreeg je daar niet een enorme‘Borat-erlebnis’ bij? Het schaken van bruiden is toch, met alle respect, een beetje achterlijk..?

'Ik denk nooit in termen van dit is goed en dat is slecht. De vrouwen die we spraken vonden het juist geweldig om te worden gekidnapt. Het is ook een soort spel. Er zullen ongetwijfeld veel misstanden zijn, maar wie ben ik om dat te veroordelen? Ik zie hier in het Westen heel veel getrouwde vrouwen die zo ongelukkig zijn dat ze scheel zien van de Prozac. Mannen ook trouwens…'

Zoom

Van Moskou tot Magadan