- Vergroten
- HD - Tiengemeten
Tiengemeten
Digna Sinke las in 1993 over het plan om de dijken op Tiengemeten door te steken. Ze zag dat als een goede aanleiding om een film te maken over 'maakbaarheid'. Ze zou het nieuwe landschap filmen tot de eerste boom even lang zou zijn als zijzelf.... Zeventien jaar later is dat moment eindelijk daar.
Een interview met Digna Sinke
Hoe bent u met het project in aanraking gekomen en wat heeft u ertoe bewogen er een documentaire over te maken?
'Eigenlijk kom ik uit Zeeland, en daar heb ik als klein meisje de Watersnoodramp (1953) nog meegemaakt. Een dijk als scheiding tussen zee en land is dus voor mij altijd iets belangrijks geweest. Toen ik in 1993 in de krant las dat op Tiengemeten 'de dijken doorgestoken' zouden worden en dat vruchtbare landbouwgrond 'aan de natuur teruggegeven' zou worden, vond ik dat nogal een heftig plan. Ik liep in die tijd al langer met het idee rond om een film te maken over 'maakbaarheid' en over hoe in Nederland met de ruimte wordt omgaan. Tiengemeten was daar een goede aanleiding voor. Ik dacht: ik ga de ontwikkelingen op het eiland volgen tot het eerste spontaan opgekomen boompje zo hoog zou zijn als ik zelf lang ben. De schatting was dat dat tien jaar zou duren. Dat werd wat langer.'
Het verstrijken van tijd neemt een belangrijke plaats in binnen de documentaire. Hoe is het om zo lang een project als dit te volgen?
'In 1996 maakten we de eerste filmopnames op Tiengemeten. En in de twee jaar daarvoor was ik er al vaak geweest om rond te kijken, om het scenario te kunnen schrijven. Ja, het verstrijken van de tijd neemt een belangrijke plaats in de film in. In Nieuw Tiengemeten wordt een paar keer teruggekeken: je ziet een landschap op verschillende momenten in de tijd. Het verstrijken van tijd en vergankelijkheid zijn eigenlijk altijd al thema's geweest die me bezighouden. Ik heb ook een documentaire gemaakt over industriële archeologie die ‘Niets voor de Eeuwigheid’ heet. Vraag me niet waar die thema's vandaan komen. Misschien omdat ik vroeger altijd naar verhalen van mijn overgrootmoeder of mijn oma geluisterd heb. Maar waarom luisterde ik daar toen al zo graag naar? Ik weet het niet.
Zo lang met een onderwerp bezig zijn hakt er wel in. Ook omdat zo'n tijdsduur je confronteert met veranderingen in je eigen leven. Daarom heb ik over die hele periode dat we op Tiengemeten gefilmd hebben, die dertien jaar dus, ook nog een lange documentaire gemaakt met de titel Weemoed & Wildernis. Begin september komt die uit in de filmtheaters. Dat is een hele persoonlijke film, waar ik de veranderingen op Tiengemeten vervlecht met veranderingen in mijn eigen leven. Ik moest wel over een drempel heenstappen voor ik dat durfde doen. Dingen komen heel dicht bij. Het is een soort poëzie van vergankelijkheid geworden, zeg maar.'
Wat is u het meest bijgebleven en waar heeft u zich het meest over verwonderd?
'Wat veel indruk op me gemaakt heeft, zijn die verschillende werelden die als verschillende werkelijkheden naast elkaar bestaan. De down-to-earth helderheid van een boer die tevreden is als het op het goede moment geregend heeft, met zijn eigen handen zijn tractor repareert, zorgvuldig kijkt of er bij het maaidorsen niet teveel graankorrels op het land blijven liggen. Tegenover de wereld van beleid maken, politieke belangen, vergaderingen, strategische processen, ambtelijkheid en wisselende personen en verantwoordelijkheden. Ik bedoel dat niet eens negatief: als je zo'n groot project voor elkaar wil krijgen met allerlei verschillende partijen met verschillende belangen dan treden zulke dingen per definitie in werking. Maar die twee werelden komen binnen zo'n veranderingsproces op een pijnlijke manier in botsing.
Iets heel anders dat enorme indruk op me gemaakt heeft is hoe we, - de cameraman, de geluidsman en ik - in die tijd dat er nog niet begonnen kon worden omdat de laatste boer nog niet vertrokken was, over dat eiland mochten banjeren. Schuilen tegen de regen in een oude verlaten schuur. Onze boterhammen opeten ergens ver weg in de wildernis. Wachten op een mooie wolk in beeld. Een ongelofelijk mooi wijd landschap. Totale vrijheid.'
U heeft ervoor gekozen om de oud-bewoners wel in beeld te brengen, maar ze niet aan het woord te laten. Vanwaar deze keuze? Hoe kijken de oud-bewoners tegen het project aan, wat vinden zij ervan?
'Je kan allerlei verschillende soorten films over een onderwerp maken. Ik had sterk het gevoel dat ik binnen de film op het eiland moest blijven, een soort eenheid van plaats. En eerlijk gezegd geloof ik niet dat de mening van mensen - een veel gebruikt middel waar we op televisie erg aan gewend geraakt zijn - per definitie verhelderend is. En je kan daar uiteraard mee manipuleren zoveel als je wil. Zo ingewikkeld is het niet om drie voor- (of tegen-)standers achter elkaar te monteren en andere meningen weg te laten. Wat Tiengemeten betreft is er natuurlijk toch nogal een verschil tussen de boeren (en hun families) en de weekenders (en enkele andere bewoners). Of je met je bedrijf je grond moet verlaten, of dat je huisje in een natuurgebied komt te liggen: dat zijn toch wel twee heel verschillende dingen. Toen ik die portretshots van bewoners in april 1997 draaide, heb ik ook iedereen wel om zijn mening gevraagd. De boeren waren uiteraard sowieso tegen het plan, en voor de anderen hoefde het ook niet. Die kwamen daar met plezier, dus waarom zou het moeten veranderen? Als er op dat moment een boer toch even gedacht zou hebben dat het misschien wel handig zou zijn voor zijn opgroeiende kinderen om wat dichter bij de bewoonde wereld te zitten, of wat minder afhankelijk te zijn van een veerpont of schip voor de aan- en afvoer van je landbouwproducten, zou hij dat zeker op dat moment niet gezegd hebben. En zelfs nu is dat iets wat niet makkelijk voor een camera uitgesproken wordt. Wat is een mening eigenlijk? Hoe wordt die gekleurd door het moment? Door de vraag? Door de situatie? Ik zou me best kunnen voorstellen dat ik een film zou maken over hoe dit mechanisme van meningen van mensen functioneert, dat lijkt me wel interessant, maar daar zou ik een aparte film voor nodig hebben.
Overigens: ik heb de indruk dat de meeste ex-bewoners/boeren blij zijn dat Tiengemeten zo'n recreatief succes is: dan heeft het tenminste nog zin gehad allemaal. Dat er recreanten zijn die er van genieten is dan troostrijker dan waardevolle natuur. Dat is op zich natuurlijk ook weer wel interessant.'
Nieuw Tiengemeten sluit af met de boodschap dat er misschien in de toekomst wel een bos op het eiland zal ontstaan, of dat een kreekje uiteindelijk een andere richting uit zal gaan. Zou je kunnen zeggen dat de documentaire uiteindelijk gaat over de kracht van de natuur? Of misschien wel over de ontoereikendheid van het menselijk kunnen?
'Ja, dat zal mijn romantische inslag zijn dat ik stilletjes hoop dat de natuur toch overwint, en dat de mens best aardig kan tuinieren, maar dat er krachten zijn die sterker zijn. We zullen zien.'
De documentaire Nieuw Tiengemeten van Digna Sinke wordt donderdag 4 maart vertoond op Nederland 2 om 22.50 uur. Daarna is de documentaire een week lang te zien op Holland Doc 24 en on demand te zien op www.hollanddoc.nl.
