'The Broken String', een documentaire van Saskia van Schaik, gaat over de taal en cultuur van de /Xam, 'Bosjesmannen' die tot het einde van de negentiende eeuw het noorden van Zuid-Afrika bevolkten. Door de komst van Engelse en Nederlandse Boeren halverwege de negentiende eeuw was dit volk binnen het tijdsbestek van twee generaties zo goed als verdwenen. Holland Doc 24 sprak met Van Schaik over de /Xam en Zuid-Afrika.
Door Micha Peters
Van Schaik maakte voor haar documentaire dankbaar gebruik van The Bleek & Lloyd Archive. Dit archief bevat het levenswerk van de Duitse taalkundige Wilhelm Bleek. Bleek was in 1855 naar Zuid-Afrika gegaan op zoek naar 'de oorsprong van taal'.
In de gevangenis van Kaapstad trof hij sprekers van een onbekende taal die hem intrigeerde vanwege de vele klikklanken Hij kreeg toestemming enkele van deze gevangenen in huis te nemen en daar begon hij zijn studie. Zijn nieuwe huisgenoten bleken te behoren tot de laatste /Xam, de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika.
Wilhelm Bleek bedacht een schrift waarin hij de /Xam-taal kon neerschrijven (de '/' in /Xam staat bijvoorbeeld voor een uniek klikgeluid) en samen met zijn Engelse schoonzuster Lucy Lloyd, begon hij de taal in kaart te brengen. Gedurende meer dan vijf jaar noteerden ze woorden, teksten en verhalen van de gevangenen. Ze noteerden zowel persoonlijke geschiedenissen als van generatie op generatie doorgegeven verhalen.
Saskia, hoe kwam je eigenlijk op het spoor van de /Xam?
‘Enige jaren geleden hoorde ik Antjie Krog voordragen op Poetry International. Zij las een gedicht voor vol korte klanken, vogelgeluiden en mysterieuze woorden. Ik heb Antjie Krog leren kennen toen ik een documentaire maakte over de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid Jonker. Het gedicht dat ze tijdens Poetry voorlas klonk heel anders dan het werk dat ik van haar ken. Ik vroeg haar na afloop wat het was en ze zei "dit is mijn bewerking van een van de teksten van de /Xam". Zo hoorde ik het eerst over dit volk en deze taal. Ik ben op zoek gegaan naar meer literatuur, heb veel gelezen en uitgezocht en uiteindelijk heb ik geld gekregen om in Zuid-Afrika research te gaan doen. Zo kwam van het een het ander.’
De /Xam blijken totaal anders in de werkelijkheid te staan dan wij, westerlingen. Heden en verleden zijn in hun ogen één. Hun tijdsbeleving is niet lineair. Toch zijn de /Xam die meewerken aan de interviews zich terdege bewust dat hun volk op het punt van uitsterven staat. Dat lijkt tegenstrijdig. Hoe zie jij dat?
De /Xam zagen en ondervonden aan den lijve hoe alles om hen heen verdween en vernietigd werd. Ook het landschap waarin hun verleden en hun verhalen zich duizenden jaren hadden afgespeeld. Op het moment dat die setting verdween, verdween ook hun manier van leven, kon hun manier van denken geen voortgang meer vinden. Met het wegvagen van de tekens in hun land werd het bestaan van de /Xam, hun heden en hun verleden, ook weggevaagd.
De manier van vertellen van de /Xam is erg poëtisch. Denk dat je er kansen zijn voor een moderne uitgave van een ‘/Xam-taal dichtbundel’?
Er zijn reeds enkele dichtbundels met bewerkingen van /Xam teksten, zoals Het lied van de kraanvogel van Antjie Krog en The Broken String van Stephen Watson. De kracht van de /Xam teksten zit naar mijn gevoel vooral in de lengte, de repeterende en toch veranderende vorm. Op dit moment zijn alle notitieboeken te lezen op cd-rom. Ik denk zeker dat er interesse zou zijn voor een moderne uitgave. Het zijn mooie, leerzame, droevige maar toch ook soms grappige verhalen.
De /Xam zijn door Engelse en Nederlandse Boeren in de negentiende eeuw binnen enkele decennia uitgemoord. Zij zagen de Bosjesmannen als ongedierte. Blijkbaar kan er in honderd jaar veel veranderen, want tegenwoordig staat er zelfs een tekst in de /Xam-taal in het wapenschild van Zuid Afrika: !ke e: /xarra //ke: ‘Mensen die verschillend zijn, kom samen’. Hoe verklaar je die omslag? Hebben de Zuid-Afrikanen wellicht last van een groot collectief schuldgevoel?
Met de afschaffing van de Apartheid kwam langzamerhand de interesse voor de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika terug. Al deze volkeren (de /Xam, de Kung en nog vele andere bevolkingsgroepen) behoorden tot de San. Lang was het een schande om een San voorouder te hebben. Dat is nu echt voorbij. Mandela is een goed voorbeeld van een succesvolle afstammeling van de San. Het is niet alleen een schuldgevoel dat meespeelt. Ik geloof dat er echt een oprechte interesse is naar dat wat verloren gegaan is, maar nog wel doorklinkt en zichtbaar is in de huidige samenleving.
‘The Broken String’ wordt uitgezonden op vrijdag 28 mei om 22.50 uur op Nederland 2 en is daarna op diverse tijden te bekijken op het digitale themakanaal Holland Doc 24.
